नेपालले पछिल्ला ३५ वर्षमा शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेख्य प्रगति गरेको छ। साक्षरताको वृद्धि अनुसार देशको साक्षरता दर २०४८ सालमा ३९.६ प्रतिशतबाट २०७८ सालमा ७६ प्रतिशत पुगिसकेको छ। शिक्षा क्षेत्रमा भएको यो सुधारले जनसंख्या अझै सचेत र जानकार बनेको देखाउँछ। तर, यस्ता सकारात्मक परिवर्तनका बाबजुद पनि निर्वाचनमा बदर मतको संख्या घट्न सकेको छैन।
मतदाता शिक्षा कार्यक्रमको उद्देश्य प्रत्येक नागरिकलाई मतदान प्रक्रियाबारे पूर्ण जानकारी दिनु हो। तर अभ्यासमा, मतदानको जटिलता, धेरै राजनीतिक दलको उपस्थिती, र व्यावहारिक मतदाता प्रशिक्षणको कमीले गर्दा बदर मतको वृद्धि निरन्तर भइरहेको छ। यसले देखाउँछ कि वृद्धि सँगसँगै मतदानको गुणस्तर सुधार्न अझै चुनौतिहरू बाँकी छन्।
साक्षरताको वृद्धि र बदर मतको असमानता
साक्षरतामा उल्लेख्य सुधार भएको छ भने पनि, प्रदेश र जिल्ला अनुसार बदर मतको प्रतिशत फरक देखिन्छ। उच्च साक्षरताका जिल्लामा कम बदर मत देखिन्छ भने महिला साक्षरता कम भएका क्षेत्रमा बदर मत बढी छ। उदाहरणका लागि, सुदूरपश्चिममा ५.७० प्रतिशत, मधेशमा ५.४६ प्रतिशत, र बागमतीमा मात्र ४.१६ प्रतिशत मत बदर भएको छ। यसले देखाउँछ कि साक्षरताको वृद्धि भए पनि सही मतदान अभ्यास र जानकारी बिना बदर मत घटाउन गाह्रो छ।
मतपत्रको जटिलता र साक्षरताको वृद्धि बीचको अन्तर
मतपत्रमा धेरै राजनीतिक दलको चिह्न राख्दा मतदातालाई भ्रम हुन्छ। पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त सूर्यप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार, २०६४ सालपछि दलको संख्या बढ्दा र मतपत्र जटिल हुँदा बदर मतको वृद्धि सुरु भएको हो। यद्यपि, साक्षरताको दर दोब्बर भए पनि धेरै मतदाताले सही तरिकाले मतदान गर्न सक्दैनन्। यसले देखाउँछ कि शिक्षा मात्र पर्याप्त छैन, व्यावहारिक प्रशिक्षण र सरल मतपत्र आवश्यक छ।
व्यावहारिक मतदाता शिक्षा र साक्षरताको वृद्धि
निर्वाचन आयोगले मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। घर–घर पुगेर प्रशिक्षण, मतपेटिकामा अभ्यास, र स्वयंसेवक परिचालन गरी मतदाता सचेत बनाउने प्रयास भइरहेको छ। यद्यपि, अभ्यासमा पर्याप्त नमुना मतदान गराउन नसक्दा बदर मतको वृद्धि रोक्न सकिएको छैन। यसले संकेत गर्दछ कि साक्षरताको वृद्धि हुनुको बाबजुद पनि मतदाता शिक्षा अझ व्यावहारिक र प्रयोगात्मक हुनु आवश्यक छ।
जानाजानी बदर मत र मतदाता असन्तुष्टि
अधिकारकर्मीहरूका अनुसार, कतिपय मतदाताले राजनीतिक दल वा उम्मेदवारप्रति वितृष्णा व्यक्त गर्न जानाजानी आफ्नो मत बदर गर्ने गर्दछन्। यसले चुनावी नतिजामा असर पुर्याउन सक्छ। यद्यपि, सही जानकारी र सचेत मतदाताले मात्र यस्तो प्रवृत्ति घटाउन सक्छ।
सुधारका उपाय र भविष्य
बदर मत घटाउनका लागि मतपत्र सरल बनाउने, व्यावहारिक अभ्यास गराउने, र निरन्तर सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न जरुरी छ। आयोगले देशभर स्वयंसेवक परिचालन र मतदान केन्द्रमा सहयोग पुर्याउने कार्य अघि बढाएको छ। भविष्यमा, साक्षरताको वृद्धि मात्र होइन, सही मतदान अभ्यास र प्रशिक्षण पनि सुनिश्चित गर्नुपर्दछ।
नेपालमा शिक्षा क्षेत्रमा सुधार भए पनि लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा चुनौतीहरू अझै बाँकी छन्। साक्षरताको वृद्धि भए पनि बदर मत घटाउनका लागि व्यावहारिक मतदाता शिक्षा, सरल मतपत्र, र निरन्तर नागरिक सचेतना आवश्यक छ। यसरी मात्रै लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मजबुत र प्रभावकारी बनाइनेछ।
सबै नयाँ समाचार र अपडेटका लागि mahagadhimai.com सँग रहनुहोस् – यहाँ छ नेपाल र विश्वका ताजा खबरहरू, पहिलो हातमा!
